سندروم روده تحریک پذیر یک عارضه دستگاه گوارش است که ایجاد گاز، درد شکم، اسهال و یبوست می کند. مصرف بیشتر فیبر و ورزش شاید به شما کمک کند.

سندروم روده ی تحریک پذیر (Irritable bowel syndrome) (IBS)

1.       تعریف

2.       علائم

3.       علل

4.       ریسک فاکتور ها

5.       چه موقع به پزشک مراجعه کنید

6.       آزمایش ها و تست های تشخیصی

7.       شکایات

8.       درمان و دارو

9.       پیش گیری

10.   شیوه ی زنده گی و درمان های خانه گی

11.   جای گزین های دارویی و پزشکی

1.      تعریف:

یکی از شایع ترین اختلالاتی است که پزشکان در افراد مشاهده می کنند.

علائم آن کمی گیج کننده است. اما معمول ترین ِ این علائم عبارت اند از:

-          درد شکم

-          نفخ و گاز

-          اسهال یا یبوست یا هر دو به طور متناوب

تقریبا از هر 5 آمریکایی یک نفر به سندروم روده ی تحریک پذیر مبتلا ست. ولی بیش تر ِ افراد با دانستن ِ روش های کنترل ِ آن، آرام می شوند و اختلالات و علائم را تحت ِ کنترل ِ خود در می آورند.

خوش بختانه، بر عکس ِ اختلالات ِ جدی از قبیل ِ زحم های دستگاه گوارش و غیره، این سندرم عارضه ی فیزیکی بر روی دستگاه گوارش به جای نمی گذارد و خطر ِ سرطان ِ کولون را ندارد. و در بیشتر موارد با مدیریت ِ رژیم ِ غذایی، شیوه ی زنده گی و استرس، می توان آن را تحت ِ کنترل در آورد.

2.      علائم:

علائم ِ سندروم ِ روده ی تحریک پذیر از شخصی به شخص ِ دیگر بسیار متفاوت است و به بیماری های دیگر شبیه است. شایع ترین علائم عبارت اند از:

-          درد ِ شکمی یا پیچ خوردن ِ شکم

-          احساس ِ سنگینی و نفخ

-          گاز

-          اسهال یا یبوست یا گاهی به طور متناوب

-          مدفوع ِ لزج

در بیش تر ِ افراد این علائم ملایم است. اما در بعضی موارد در اشخاص شدید تر بوده و مشکلاتی را به وجود می آورد.

این عارضه، یک عارضه ی مزمن بوده، گاهی شدید و گاهی خفیف و یا حتا محو می شود.

3.      علل

کسی به طور ِ صد در صد نمی داند علت ِ این سندرم چیست.

دیواره ی روده و معده با لایه ی ماهیچه ای پوشیده شده که با انقباض و انبساط، غذا را به روده ی بزرگ و رکتوم می راند. به طور طبیعی و نرمال، این عمل ِ انقباض و انبساط یک ریتم ِ هماهنگ دارد. اما در سندرم IBS، این ریتم قوی تر و طولانی تر است. غذا با سرعت ِ بیش تری از لوله ی گوارش رانده شده و موجب گاز، نفخ و اسهال می شود. گاهی برعکس غذا با سرعت کم تری رد شده و مدفوع سخت و خشک می شود.

عده یی از محققان عقیده دارند که IBS در اثر تغییر سیستم اعصاب که انقباض های ماهیچه های لوله گوارش یا کنترل احساسات را به عهده دارد به وجود می آید و افراد مبتلا به IBS حساسیت بیشتری به ایجاد گاز منجر به نفخ یا درد در لوله گوارش دارند.

عده ای هم عقیده دارند که ممکن است سیستم اعصاب مرکزی بر روی روده اثر بگذارد.

چون زنان دو برابر مردان به IBS مبتلا هستند، محققان عقیده دارند که تغییرات هورمونی هم نقشی دارد.

بسیاری از زنان مشاهده می کنند که علائم آن ها در طول پریود یا در محدوده زمانی آن بد تر می شود.

جرقه ی آغاز Trigger

اگر مبتلا به IBS هستید، مواردی که دیگران را ناراحت نمی کند شاید برای شما یک جرقه ی آغاز ناراحتی باشد.

شروع IBS از ایجاد گاز، فشار و سنگینی بر روی روده و معده تا غذاهای مختلف یا داروها، احساسات و هیجان ها می تواند باشد. یعنی در هر شخص یکی از این ها ممکن است جرقه بروز عوارض IBS باشد. به عنوان مثال:

غذا ها

بسیاری از افراد با خوردن بعضی از غذا ها علائم شان بیش تر و بد تر می شود.

شیر، الکل یا شکلات ممکن است باعث اسهال یا یبوست شود.

نوشابه های گازدار و کربناته، بعضی میوه ها و سبزی ها ممکن است در افراد مبتلا به IBS ایجاد نفخ و ناراحتی کند.

نقش آلرژی غذایی یا عدم تحمل در سندروم ISB هنوز به خوبی بررسی نشده است.

اگر شما پس از مصرف لبنیات، غذاهای کافئین دار، شیرینی، آدامس های بدون شکر دچار درد و نفخ شدید می شوید، مربوط به این سندروم نیست. بلکه آلرژی غذایی است.

شاید بدن شما قادر به تحمل قند، لبنیات (لاکتوز ها) یا کافئین نباشد.

استرس

اکثر افراد مبتلا به IBS با عصبی شدن یا داشتن استرس و هیجان و عوض شدن شرایط زندگی، علائم آن ها بد تر و شدید تر می شود.

البته استرس، علائم IBS را تشدید می کند اما علت آن نیست.

بیماری های دیگر:

گاهی بیماری های دیگری از قبیل عفونت های اسهالی می تواند شروع IBS باشد.

4.      عوامل خطر (ریسک فاکتور ها):

بسیاری از افراد ممکن است به این عارضه مبتلا باشند اما اگر جوان تر و زن باشید بیشتر در معرض این ناراحتی هستید.

سندروم IBS در %50 افراد قبل از سن 35 سالگی دیده می شود.

توارث و ژنتیک نقش مهمی در این عارضه دارد.

5.      چه موقعی با پزشک خود مشورت کنید؟

گرچه حدود یک پنجم آمریکایی ها به این عارضه مبتلا هستند اما کمتر از نیمی از آنان سرغ پزشک می روند. ولی اگر تغییری در عادت های مزاجی یا هر علائم و نشانه های دیگری از IBS در خود مشاهده کردید، حتما به پزشک مراجعه کنید. چون ممکن است این ها علائم بیماری های جدی از قبیل سرطان کولون باشد.

پزشک در آرام کردن عوارض سندروم روده ی تحریک پذیر و در صورت تشخیص زخم های گوارشی یا سرطان به شما کمک می کند.

6.      آزمایش ها و روش های تشخیص سندروم روده ی تحریک پذیر

تشخیص IBS بستگی زیادی به یک تاریخچه کامل پزشکی و آزمایش های فیزیکی دارد.

معیار های تشخیص

چون IBS به طور معمول عارضه ی فیزیکی بر روی دستگاه گوارش به جای نمی گذارد، بنا بر این تشخیص معمولا بر اساس جریان خونی و پاک سازی است. در این روش، معیار های تشخیص به نام Rome خوانده می شود. به این ترتیب که هیچ علائم فیزیکی دیده نمی شود. اما دستگاه گوارش، کارش را به خوبی انجام نمی دهد. بر اساس این معیار، قبل از تشخیص IBS توسط پزشک، باید بیمار به علائم خاص خود توجه کند.

مهم ترین علامت درد شکمی و ناراحتی است که بیش از 12 هفته دوام داشته باشد. حتا اگر به طور مداوم و پشت سر هم نباشد.

هم چنین اگر دو تا از علائم زیر دیده شود:

-          تغییر در حالت یا قوام و یا زمان اجابت مزاج

مثلا اگر قبلا روزی یک بار اجابت مزاج داشته اید، در این حالت دو یا سه بار دارید.

-          احساس زور و فشار که نمی توانید به خوبی اجابت مزاج کنید.

-          مرکوس یا بلغم در مدفوع

-          نفخ و ناراحتی شکم

با داشتن موارد زیر پزشک به شما آزمایش های تکمیلی می دهد:

-          کاهش وزن

-          تب

-          استفراغ مکرر و عود کننده.

اگر علائم بالا مشاهده شد، مثل چراغ خطر است. دکتر آزمایش های لازم و تکمیلی را به شما می دهد. اما اگر با عوارض IBS کنار آمده اید و علائم بالا مشاهده نشد، دکتر شما یک دوره درمانی را شروع می کند.

تست های اضافی:

ممکن است دکتر به شما چندین تست شامل آزمایش مدفوع برای تشخیص عفونت یا مشکلات عدم جذب و غیره را بدهد.

در بین تست ها، تست های زیر برای تشخیص IBS داده می شود.

ü       سیگموئید اسکوپی قابل ارتجاع: این تست قسمت های تحتانی روده را با یک لوله قابل ارتجاع و روشن بررسی می کند.

ü       کولون اسکوپی: در این تست، پزشک با یک لوله قابل ارتجاع، کولون را بررسی می کند.

ü       تست CT اسکن کامپیوتری: با اشعه ایکس اعضای داخلی بدن مشاهده می شود. سی تی اسکن شکم به پزشک در تشخیص بیماری کمک می کند.

ü       تست عدم تحمل لاکتوز: لاکتاز آنزیمی است که از دستگاه گوارش ترشح شده و برای هضم شیر و لبنیات لازم است. اما در بعضی از افراد این آنزیم ترشح نمی شود. علائمی شبیه IBS دارند. برای پی بردن به عارضه ی عدم تحمل لاکتوز، دکتر شب ها دستور قطع شیر و لبنیات از رژیم غذایی به مدت چندین هفته می دهد.

ü       تست خون: بعضی از افراد مبتلا به بیماری سلیاک هستند. (این افراد به پروتئین گندم یا گلوتن حساس هستند.) و آن ها علائمی شبیه سندروم روده ی تحریک پذیر دارند. با آزمایش خون بیماری سلیاک تشخیص داده می شود.

7.      ناراحتی و شکایت:

اسهال یا یبوست دو علائم IBS هستند که می توانند ایجاد عارضه هموروئید کنند یا آن را تشدید کنند. ضمنا IBS بر روی روابط اجتماعی فرد با اطرافیان و محیط کار و شغل اثر گذاشته و ظرفیت شخص را کم می کند. بعضی موارد به شخص احساس استرس یا دلسردی دست می دهد. از طرفی پرهیز از بعضی غذا ها ممکن است منجر به سوء تغذیه یا کمبود بعضی فاکتورهای غذایی گردد.

8.      درمان و دارو:

چون دلایل IBS به خوبی شناخته شده نیست، بنابر این درمان بر آرام کردن علائم IBS متمرکز است. به طوری که شخص بتواند زندگی آرام و نرمالی داشته باشد. در بیشتر موارد با مدیریت استرس، تغییر رژیم غذایی و شیوه زندگی، شخص می تواند مشکل خود را به طور موفقیت آمیزی کنترل کند. ولی اگر علائم به شکل متوسط یا شدید است و با راه های مذکور تغییری حاصل نشود نیاز به مداوای پزشکی دارید. و دکتر پیشنهادهای زیر را غیر از رعایت نکات مذکور به شما می دهد.

ü       مکمل فیبری: مصرف مکمل فیبری مثل متیل سلولز یا پسیلیوم (اسفرزه) و مصرف زیادتر مایعات می تواند به رفع یبوست کمک کند.

ü       داروهای ضد اسهال: بدون نسخه نیز در کنترل اسهال به شما کمک می کنند.

ü       حذف غذاهای نفاخ و گازدار: اگر احساس گاز و نفخ می کنید، دکتر به شما دستور قطع نوشابه گازدار، سالاد و میوه خام می دهد.

ü       داروهای آنتی کولینرژیک Anti cholinergic : بعضی از افراد نیاز به دارویی دارند که فعالیت های اعصاب دستگاه گوارش را که موجب اسپاسم در این دستگاه می شود آرام کند.

ü       داروهای ضد افسردگی: اگر علائم شما شامل درد و افسردگی است ممکن است دکتر داروهای لازم را تجویز کند که فعالیتهای اعصاب روده را کنترل کند.

برای اسهال و درد شکمی نیز داروهای دیگری هست که تجویز می شود. اما عوارض این داروها ممکن است باعث یبوست و خواب آلودگی شود.

مشاوره:

اگر داروهای ضد افسردگی موثر نباشد دکتر پیشنهاد مشاوره را می دهد. بعضی از پزشکان دیده اند تجویز آنتی بیوتیک ها در عده ای از افراد موثر بوده اما هنوز دلیلی برای آن پیدا نشده.

9.      پیشگیری:

مشاوره: گاهی مشاوره با روانپزشک یا روانشناس در کاهش استرس کمک می کند.

کنترل استرس با روشهای زیر نیز موثر است:

ü       ورزش مداوم، یوگا، تمرکز Meditation

ü       ورزش های Relaxation

تنفس عمیق: بیشتر افراد از سینه تنفس می کنند. ولی اگر از دیافراگم تنفس کنید، آرام تر می شوید. (دیافراگم ماهیچه ای است که شکم را از سینه جدا می کند.) وقتی دم می کشید، شکم انبساط می یابد و وقتی بازدم می دهید شکم شما به طور طبیعی عکس العمل نشان می دهد و هوا را خارج می کند. تنفس عمیق موجب رلکس شدن و آرام شدن ماهیچه های شکم می شود که باعث می شود دستگاه گوارش به طور طبیعی عمل کند.

روش تنفس عمیق: در حالت آرام ایستاده نفص عمیق از دهان کشیده پس از چند ثانیه که آن را حبس کرده اید. به طور منقطع و به آرامی بازدم کرده و آن را با پنج شماره خارج کنید. این عمل را از کم شروع کرده و به پانزده دقیقه دو بار در روز برساند.

ضمنا در مواقع خستگی یا عصبانیت و خستگی نیز چند نفس عمیق بکشید. بازدم باید از راه دهان باشد.

هیپنوتیز: هیپتوتیز در آرام کردن درد شکم و نفخ کمک می کند. یک متخصص دوره دیده می تواند به شما آموزش دهد که چگونه در یک حالت آرامش و رلکسی قرار بگیرید تا بدینوسیله ماهیچها های روده ای نیز آرامش پیدا کنند.

هنگام کار روزانه حد اقل بیست دقیقه به خود استراحت داده به موزیک، مطالعه، بازی های کامپیوتری، حمام در وان آب گرم بپردازید.

10.  درمان های خانگی و شیوه زندگی:

در بسیاری موارد، تغییرات جزئی در شیوه ی زندگی می تواند این عوارض را آرام کند. البته ممکن است به سرعت پاسخ ندهد اما با پی گیری و به مرور جواب می دهد.

مصرف فیبر:

در عین حال که فیبر سبب جلوگیری از یبوست می شود، اما گاز، نفخ و درد شکم بیش تر می شود. بهترین راه آن است که مصرف فیبر را به مرور زیاد کنید.

غذا های پر فیبر شامل غلات با سبوس، حبوبات، میوه و سبزی است.

اما اگر علائم شما بد تر شد یا پس از مدتی باز هم بدون تغییر ماند به پزشک اطلاع دهید.

بهتر است بعضی از افراد فیبر مصرفی خود را کم کنند و در عوض مکمل فیبری مصرف کنند. البته مکمل فیبری باید به تدریج مصرف و مقدارش بیشتر شود. ضمنا همراه مکمل، آب زیادی باید مصرف شود.

پرهیز از غذاهای مشکل ساز:

اگر بعضی از غذا ها ناراحتی شما را تشدید می کند، آن ها را مصرف نکنید.

این غذاها بیشتر شامل الکل، شکلات، نوشابه های کافئین دار مثل قهوه، سودا، کولا، داروهای کافئین دار، لبنیات، شیرین کننده های بدون شکر مثل سوربیتول و مانیتول است.

اگر گاز و نفخ شکم دارید از انواع کلم و حبوبات پرهیز کنید.

در بعضی افراد، غذاهای چرب، پر ادویه و قند یا جویدن آدامس (همراه آن هوا وارد معده می شود.) ایجاد گاز و ناراحتی می کند.

خوردن غذا سر موقع:

هیچ وعده ی غذایی را حذف نکنید. سر موقع غذای خود را با آرامش بخورید تا دستگاه گوارش شما منظم شود.

اگر اسهال دارید حجم غذا را کم و دفعات را بیشتر کنید.

اگر یبوست دارید حجم غذا را با فیبر بیشتر زیاد کنید.

احتیاط در مصرف لبنیات:

اگر به عدم تحمل لاکتوز مبتلا هستید از لبنیات بدون لاکتوز یا لبنیات جایگزین (بر پایه سویا) استفاده کنید.

گاهی مصرف کمی لبنیات همراه غذا تحمل می شود اما در بعضی از موارد باید به طور کلی آن را از برنامه غذایی حذف نمود. در این صورت باید مطمئن باشید که به حد کافی پروتئین، کلسیم و ویتامین های B دریافت می کنید.

مصرف مایعات فراوان به ویژه آب:

مصرف مایعات فراوان خصوصا آب را فراموش نکنید. برعکس از نوشیدن چای پر رنگ و زیاد، قهوه و نوشیدنی های کافئین دار و الکل پرهیز کنید.

الکل، نوشیدنی های کافئین دار، قهوه و چای پر رنگ روده ها را تحریک می کند.

ورزش مداوم:

ورزش مداوم در کنترل استرس و افسردگی بسیار موثر است.

ورزش اعمال طبیعی روده را تحریک کرده و شخص احساس بهتری پیدا می کند. اگر قبلا غیر فعال بوده اید، ورزش و فعالیت فیزیکی را به مرور وارد برنامه زندگی خود بکنید. در صورتی که مشکلات پزشکی دارید با پزشک خود در مورد نحوه ورزش مشاوره کنید.

داروهای ضد اسهال یا ملین:

اگر داروهای ضد اسهال یا سهل بدون نسخه مصرف می کنید باید کمترین مقدار را مصرف کنید. زیرا اگر این داروها به مرور مصرف نشود مشکلاتی را برای شما به وجود می آورد.

جای گزین های پزشکی:

طب سوزنی: در بعضی از موارد، استفاده از طب سوزنی به آرامش عضلات کمک می کند.

گیاهان دارویی: نعناع یکی از قدیمی ترین گیاهانی است که در آرام کردن ماهیچه های روده موثر است. البته ممکن است باعث سوزش سر معده شود که با آنتی اسید یا محلول رقیق بی کربنات سدیم (جوش شیرین) رفع می شود.

یادداشت مترجم: دم کرده بابونه و استفاده از ادویه هایی از قبیل زیره و رازیانه نیز به برطرف کردن نفخ کمک می کند.

پرو بیوتیک ها: پروبیوتیک ها باکتری های مفیدی هستند که به طور طبیعی در روده زندگی می کنند و در بعضی از غذاها از جمله ماست وجود دارند.

پیشنهاد شده افرادی که IBS دارند احتمالا باکتری های مفید در روده شان نیست یا کم است. در نتیجه استفاده از پروتیک ها به صورت مواد غذایی با مکمل می تواند به توقف IBS کمک کند.

در چندین تحقیق دیده شده که پروبیوتیک ها توانسته مشکلات ناشی از سندروم روده تحریک پذیر را کاهش دهد. در همه موارد صد در صد نیست و ممکن است در عده ای جواب ندهد.

یادداشت مترجم: خوشبختانه چند سالی است که در کشور ما، «ماست بیو» توسط چندین شرکت از جمله پاک، پگاه و پاژن تولید و با همان قیمت ماست معمولی در بازار عرضه می شود.